Mija 150 lat od urodzin Jana Bułhaka, twórcy pojęcia „fotografika”, nestora polskiej fotografii i autora tysięcy zdjęć, które utrwaliły krajobrazy Nowogródczyzny, Wileńszczyzny i wielu miast dawnej Rzeczypospolitej. Jubileusz obchodzony jest przede wszystkim w Polsce i na Litwie, gdzie przypomina wyjątkowy wkład Mistrza w dokumentację Wilna oraz rodzinnych stron pod Nowogródkiem.
Jan Bułhak urodził się 6 października 1876 roku w Ostaszynie koło Nowogródka, w rodzinie ziemiańskiej osiadłej na Nowogródczyźnie. To właśnie krajobraz rodzinnych stron ukształtował jego wrażliwość estetyczną i pozostał jednym z najważniejszych tematów jego twórczości. Wspomnienia dzieciństwa spędzonego w ostaszyńskim majątku wracały później zarówno w jego fotografiach, jak i tekstach literackich.
Choć największą sławę przyniosły mu fotografie Wilna, Bułhak przez całe życie pozostawał emocjonalnie związany z ziemią nowogródzką. Fotografował rodzinne okolice, Mińszczyznę, dwory, wiejskie krajobrazy i zabytki Kresów. Dopiero później jego działalność objęła dziesiątki miast II Rzeczypospolitej, od Warszawy i Krakowa po Lublin, Grodno i Zamość. W jego pracowni powstało 158 albumów dokumentujących miasta, zabytki i krajobrazy kraju.
Jako artysta i teoretyk ukuł pojęcie „fotografika”, propagował ideę „fotografii ojczystej”, założył Fotoklub Wileński i współtworzył Fotoklub Polski. Przez dwadzieścia lat kierował Zakładem Fotografii Artystycznej Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, kształcąc kolejne pokolenia fotografików.
Największym dziełem jego życia okazał się jednak fotograficzny portret Wilna. W latach 1912–1944 stworzył ogromne archiwum przedstawiające panoramy miasta, jego świątynie, zaułki i place. Dla współczesnych badaczy są to nie tylko dzieła sztuki, ale także bezcenne świadectwo historii miasta.
Jubileusz w Polsce
Najbardziej widoczne obchody rocznicowe mają charakter popularyzatorski i koncentrują się na jego związkach mistrza fotografii z Kresami. W Słupsku zorganizowano spotkanie z cyklu „Kresy dalekie i bliskie”, podczas którego Tomasz Kuba Kozłowski zaprezentował wykład „Okiem i piórem Mistrza. Wilno, Wileńszczyzna i Nowogródczyzna Jana Bułhaka”. Organizatorzy podkreślają przede wszystkim jego pochodzenie z Ostaszyna koło Nowogródka oraz dokumentację rodzinnej Nowogródczyzny.
Podobne wydarzenia odbywają się na Pomorzu. W Gdańsku i Gdyni Fundacja Pomorskich Kresowian przygotowała poświęconą Bułhakowi jubileuszową multimedialną prezentację. A osią narracji prezentowanego dorobku Mistrza była właśnie Nowogródczyzna, Wileńszczyzna, a także rola fotografa w zachowaniu pamięci o dawnych ziemiach północno-wschodnich Rzeczypospolitej.
Jubileusz na Litwie
Na Litwie rocznica obchodzona jest szerzej i bardziej instytucjonalnie. Litewskie Muzeum Narodowe przygotowało wystawę Between Light and Ruins: Jan Bułhak’s Vilnius (w polskiej wersji prezentowaną jako „Między światłem a ruinami: Wilno Jana Bułhaka”), poświęconą jego dokumentacji miasta z lat 1912–1944. Ekspozycja zostanie otwarta w Domu Sygnatariuszy w Wilnie i jest wprost przedstawiana jako wydarzenie związane ze 150. rocznicą urodzin artysty.
Wspomnianym obchodom towarzyszą również publikacje i działania edukacyjne przypominające Bułhaka jako jednego z najważniejszych fotografów Wilna. Litewskie media i instytucje kultury podkreślają jego szlacheckie korzenie, dzieciństwo spędzone w Ostaszynie oraz wyjątkową zdolność ukazywania miasta jako harmonijnego połączenia architektury i krajobrazu.
Dziedzictwo Nowogródczyzny
W przypadku Jana Bułhaka warto pamiętać, że zanim stał się fotografem Wilna, był synem Nowogródczyzny. To z rodzinnego Ostaszyna wyniósł fascynację krajobrazem, ziemiańską kulturą kresową oraz przekonanie, że fotografia może być narzędziem zachowania pamięci o miejscu. Dlatego 150. rocznica jego urodzin jest nie tylko świętem fotografii, ale także okazją do przypomnienia człowieka, który zatrzymał w kadrze świat rodzinnych stron mickiewiczowskiej ziemi nowogródzkiej.
Opr. Emilia Kuklewska/Znadniemna.pl, na zdjęciu: Jan Bułhak (1935). Koloryzacji portretu z wileńskiego przedwojennego miesięcznika „Teatr” dokonała Yulia Vladimirskaya, źródło: Wikimedia Commons
