Dziś mija 185 lat od urodzin Elizy Orzeszkowej – jednej z najważniejszych polskich pisarek. To dobra okazja, by przypomnieć sobie jej życie i twórczość, ale także opowiedzieć o nowych odkryciach, których dokonali badacze w ostatnich latach. Okazuje się, że Orzeszkowa była pisarką bardziej nowoczesną, odważną i wszechstronną, niż przez długi czas sądzono.
Nowe odczytania Orzeszkowej
Współcześni badacze zwracają uwagę, że twórczość Orzeszkowej jest bogatsza i bardziej złożona, niż pokazują szkolne streszczenia. Pisarka interesowała się ważnymi tematami społecznymi: patriotyzmem, prawami kobiet, życiem mniejszości czy odpowiedzialnością za wspólnotę. Jej artykuły i eseje, analizowane m.in. przez Grażynę Borkowską i Iwonę Wiśniewską z Instytutu Badań Literackich PAN, pokazują, że wiele jej myśli brzmi dziś zaskakująco aktualnie.
Najnowsze kolekcjonerskie wydanie sztandarowej powieści Elizy Orzeszkowej „Nad Niemnem”, wydawnictwo Arkadia – 2026 r., fot.: Ateneum.net.pl
Badacze podkreślają też, jak ważne w jej pisarstwie było patrzenie na świat. Orzeszkowa potrafiła opisywać przyrodę i ludzi tak dokładnie, że czytelnik miał wrażenie, jakby widział wszystko na własne oczy. W najważniejszym utworze pisarki „Nad Niemnem” natura nie jest tylko tłem – pomaga zrozumieć emocje bohaterów i sens całej powieści. To sprawia, że twórczość Orzeszkowej odbieramy dziś jako bardzo świadomą artystycznie i nowoczesną.
Odkrywanie „pierwszej” Orzeszkowej
W Instytucie Badań Literackich PAN powstają nowe, dokładne wydania książek Orzeszkowej. Badacze wracają do pierwszych wydań i rękopisów, aby odtworzyć teksty w ich pierwotnym kształcie. Dzięki temu możemy zobaczyć, jak naprawdę pracowała pisarka: jak poprawiała dialogi, zmieniała opisy i dopracowywała szczegóły.
Szczególnie ciekawa jest powieść „Na prowincji”, która po raz pierwszy została opracowana z pełnym komentarzem naukowym. Okazało się, że wcześniejsze wydania były uproszczone, a niektóre fragmenty z czasem zniknęły. Teraz możemy zobaczyć, jak wcześnie Orzeszkowa zaczęła tworzyć swój charakterystyczny styl i jak uważnie obserwowała życie ludzi wokół siebie.
E-book powieści „Na prowincji”, fot.: Ceneo.pl
Nowe edycje obejmują także inne utwory z pierwszych lat jej twórczości. Dzięki przypisom i komentarzom łatwiej zrozumieć, w jakich czasach powstawały, jakie wydarzenia je inspirowały i z kim pisarka prowadziła intelektualny dialog. To pozwala spojrzeć na Orzeszkową nie jak na pomnik pozytywizmu, ale jak na osobę twórczą, pracowitą i stale rozwijającą się.
Powstanie styczniowe w nowym świetle
Jednym z najważniejszych utworów Orzeszkowej o powstaniu styczniowym jest nowela „Gloria victis”. W ostatnich latach badacze zaczęli czytać ją na nowo, zwracając uwagę na niezwykłą konstrukcję utworu. Historię powstańców opowiada w nim przyroda: drzewa, wiatr i las. Dzięki temu powstanie jest pokazane nie jak w podręczniku, ale jak coś, co naprawdę zostało zapamiętane przez miejsce, w którym wydarzyła się tragedia.
Wydanie „Gloria victis” z 2024 roku, fot.: Tezeusz.pl
Orzeszkowa znała te tereny bardzo dobrze. Chodziła po poleskich lasach, szukała mogił powstańczych i rozmawiała z ludźmi, którzy pamiętali tamte czasy. Dlatego „Gloria victis” jest tak poruszająca – to nie tylko literatura, ale także zapis prawdziwych wspomnień i emocji.
Współczesne odczytania podkreślają, że Orzeszkowa nie pisała o wielkich dowódcach, lecz o zwykłych ludziach, którzy walczyli i cierpieli. Jej narracja jest pełna czułości i szacunku, a jednocześnie pomaga zrozumieć, jak ważna jest pamięć o tych, którzy oddali życie za wolność.
Dlaczego warto dziś mówić o Orzeszkowej
Rocznica urodzin Elizy Orzeszkowej przypomina, że jej twórczość wciąż jest żywa i inspirująca. Pokazuje, jak ważne są wartości takie jak odwaga, odpowiedzialność i troska o innych. Dzięki nowym badaniom możemy odkrywać ją na nowo – jako pisarkę mądrą, wrażliwą i zaskakująco współczesną.
Znadniemna.pl na podstawie współczesnych opracowań Instytutu Badań Literackich PAN oraz badań nad twórczością Elizy Orzeszkowej, na zdjęciu tytułowym: Eliza Orzeszkowa na fotografii autorstwa Jana Mieczkowskiego w 1899 roku, fot.: Biblioteka Narodowa
