Prawa człowieka na Białorusi znalazły się w stanie głębokiego kryzysu — wynika z najnowszego raportu pt. „Ukryte represje w Białorusi 2020–2026”, który zaprezentowało Centrum Praw Człowieka „Wiasna”. Dokument pokazuje, że w ciągu sześciu lat reżim całkowicie zmienił taktykę: zamiast demonstracyjnych zatrzymań i głośnych procesów stosuje dziś model tzw. „niewidzialnego” prześladowania, oparty na blokadzie informacji, zamkniętych sądach i systemowym zastraszaniu społeczeństwa.
Raport opisuje wyraźny zwrot w sposobie działania władz. Obrońcy praw człowieka zaznaczają, że w latach 2020–2021 represje były publiczne i ostentacyjne — masowe zatrzymania na ulicach, pokazowe procesy, brutalne pacyfikacje protestów. Jednak od 2022–2023 roku reżim przeszedł do strategii tak zwanych „schowanych represji”. Jak podkreśla prawnik „Wiasny” Paweł Sapiełka, obserwowany w kraju zewnętrzny spokój jest jedynie pozorem: statystyki dotyczące spraw „ekstremistycznych” zostały utajnione, procesy sądowe odbywają się za zamkniętymi drzwiami, a adwokaci i rodziny oskarżonych są zmuszani do milczenia pod groźbą odpowiedzialności karnej.
Autorzy raportu zwracają uwagę, że państwowe instytucje — takie jak Prokuratura Generalna, Komitet Śledczy, czy MSW — przestały publikować dane, które wcześniej pozwalały ocenić skalę prześladowań. W oficjalnej statystyce sądowej brakuje informacji o większości artykułów wykorzystywanych w sprawach politycznych, a dostęp do materiałów procesowych jest systemowo ograniczany. W efekcie represje nie znikają, lecz stają się coraz mniej widoczne dla społeczeństwa i międzynarodowych instytucji.
Według danych „Wiasny”, każdego roku na Białorusi wszczynanych jest około 5 000 nowych spraw politycznych. W bazie organizacji znajduje się już niemal 8,5 tysiąca osób skazanych z powodów politycznych, podczas gdy na państwowej liście osób „zaangażowanych w działalność ekstremistyczną” widnieje około 6,6 tysiąca nazwisk. Obrońcy praw człowieka podkreślają, że bez niezależnego monitoringu opinia publiczna nie poznałaby ponad dwóch tysięcy przypadków politycznie motywowanego prześladowania.
Raport zwraca uwagę na rosnącą rolę wyroków zaocznych, które stały się narzędziem represji wobec osób przebywających za granicą. To mechanizm pozwalający władzom ścigać migrantów politycznych, wpisywać ich na listy poszukiwanych i konfiskować majątek tych ludzi.
Osobny rozdział raportu poświęcono sytuacji w miejscach pozbawienia wolności. Autorzy wskazują, że władze systemowo ograniczają możliwości przekazywania informacji z kolonii i aresztów: zwężają kanały komunikacji, utrudniają dostęp do adwokatów po etapowaniu, a także represjonują internetowe społeczności rodzin więźniów. W praktyce oznacza to niemal całkowite odcięcie społeczeństwa od wiedzy o warunkach, w jakich przetrzymywani są więźniowie polityczni.
„Wiasna” podkreśla, że represje dotykają nie tylko osób oskarżonych w sprawach politycznych, lecz także prawników, dziennikarzy, obserwatorów sądowych, działaczy społecznych oraz Białorusinów w emigracji. Coraz częściej stosowane są mniej widoczne formy nacisku: problemy z zatrudnieniem, zawodowa izolacja, presja administracyjna i rosnąca autocenzura.
Raport zwraca również uwagę na zmianę interpretacji społecznego milczenia. W warunkach pełnej blokady informacyjnej i ryzyka represji brak publicznego sprzeciwu nie jest już oznaką bierności, lecz staje się racjonalną strategią przetrwania. Ta wymuszona adaptacja może prowadzić do głębokiego rozłamu wartości między Białorusinami, żyjącymi w kraju a diasporą białoruską żyjącą w wolnym świecie. Zjawisko to może także prowadzić do niebezpiecznej „normalizacji” represji.
W podsumowaniu autorzy raportu stwierdzają, że w latach 2025–2026 represyjny system na Białorusi wszedł w nową fazę. Udział otwartych represji zmalał, lecz codzienna presja nie zniknęła, ale stała się mniej widoczna, co utrudnia jej dokumentowanie i może prowadzić do powstania fałszywego wrażenia złagodzenia sytuacji.
„Wiasna” alarmuje, że tradycyjne metody monitorowania naruszeń praw człowieka przestają działać, a konieczna jest głęboka przebudowa sposobów dokumentowania prześladowań, aby nie dopuścić do zafałszowania obrazu rzeczywistości.
Znadniemna.pl na podstawie Spring96.org, fot.: picture-aliance/dpa
