W dwusetną rocznicę śmierci Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, którą Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uczcił, ustanawiając rok 2026 Rokiem Ossolińskiego, warto przypomnieć jego rolę jako jednego z najważniejszych kustoszy dziedzictwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Choć działał przede wszystkim w kręgu kultury polskiej, jego praca objęła także ogromny zasób źródeł dotyczących historii ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego — w tym terenów dzisiejszej Białorusi.
Józef Maksymilian Ossoliński (1748–1826) należy do grona tych uczonych, którzy potrafili połączyć pasję kolekcjonera z wizją instytucji służącej przyszłym pokoleniom. Jego życie przypadło na czas upadku Rzeczypospolitej i gwałtownych przemian politycznych, ale właśnie w tej epoce zrodziła się idea, która przetrwała dwa stulecia: stworzenia nowoczesnej biblioteki i ośrodka badań nad kulturą dawnego państwa wielonarodowego.
Ossoliński, wykształcony w duchu oświecenia, przez lata gromadził rękopisy, starodruki, dokumenty i materiały dotyczące historii i literatury ziem, które przez stulecia współtworzyły wspólną przestrzeń kulturową Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. W jego zbiorach znalazły się zarówno dzieła polskie, jak i liczne materiały odnoszące się do dziejów regionów ruskich dawnej Rzeczypospolitej — od dokumentów rodowych po druki cerkiewne i źródła dotyczące życia społecznego i religijnego na wschodnich terenach państwa.
Nie wynikało to z programu politycznego, lecz z szerokiego rozumienia dziedzictwa, które Ossoliński uważał za wspólne i warte ocalenia. Jego kolekcja, przekazana do Lwowa i stanowiąca fundament Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, stała się jednym z najważniejszych zasobów do badań nad historią regionu. Do dziś w zbiorach Ossolineum znajdują się materiały kluczowe dla badaczy dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego, a więc także historii ziem dzisiejszej Białorusi.
Wspominając Ossolińskiego po dwóch stuleciach, widać wyraźnie, że jego dzieło wykraczało poza ramy jednej tradycji narodowej. Był uczonym, który rozumiał wagę dokumentowania przeszłości wieloetnicznego państwa, a jego praca pozwoliła zachować świadectwa kultury i historii wielu regionów Europy Środkowo‑Wschodniej. Dzięki temu Ossoliński pozostaje postacią ważną nie tylko dla polskiej pamięci historycznej, lecz także dla wszystkich, którzy badają i pielęgnują dziedzictwo dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Adolf Gorzkowski/Znadniemna.pl, na zdjęciu: portret Józefa Maksymiliana Ossolińskiego autorstwa Jana Maszkowskiego, fot.: Wikipedia
