W 185. rocznicę urodzin Ignacego Zdanowicza przypominamy postać młodego uczonego i konspiratora, który łączył pasję badawczą z odwagą działania. Syn wybitnego historyka, autor jednego z pierwszych opracowań o filomatach i filaretach, a zarazem jeden z kluczowych organizatorów powstania styczniowego w Wilnie. Jego życie – krótkie, intensywne i zakończone publiczną egzekucją na Placu Łukiskim – stało się symbolem pokolenia, które za wolność zapłaciło najwyższą cenę.
Ignacy Zdanowicz – w polsko‑litewsko‑białoruskim kręgu pamięci zapisywany także jako Ignat Zdanowicz – urodził się 13 stycznia 1841 roku w Wilnie. Dorastał w domu, w którym historia była codziennością: jego ojciec, Aleksander Zdanowicz, należał do najważniejszych badaczy dziejów i kultury ziem dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. To rodzinne zaplecze ukształtowało w nim zarówno wrażliwość na tradycję, jak i potrzebę dokumentowania przeszłości.
Po ukończeniu Wileńskiego Gimnazjum rozpoczął studia na Uniwersytecie Petersburskim (1858–1862), gdzie uzyskał tytuł kandydata nauk matematycznych (polski odpowiednik – doktor nauk – red.). Następnie kontynuował naukę na Uniwersytecie Berlińskim, poszerzając horyzonty naukowe i nawiązując kontakty z europejskimi środowiskami intelektualnymi. Równolegle prowadził badania nad historią tajnych młodzieżowych wileńskich organizacji studenckich – filomatów i filaretów. Owocem tych badań była wydana w Paryżu w 1860 roku broszura pt. Wspomnienie o filomatach i filaretach, będąca jedną z pierwszych prób ocalenia pamięci o tych środowiskach.
W lutym 1863 roku Zdanowicz powrócił do Wilna i natychmiast włączył się w działalność konspiracyjną. W strukturach powstańczych pełnił funkcję kasjera organizacji, odpowiadając za finanse i logistykę. Od sierpnia 1863 roku został powstańczym naczelnikiem Wilna, co czyniło go jedną z najważniejszych postaci miejskiej sieci Rządu Narodowego. Jego praca – choć trwająca zaledwie kilka miesięcy – miała kluczowe znaczenie dla funkcjonowania powstańczej administracji.
Aresztowany przez władze carskie 26 września 1863 roku, został skazany na śmierć i publicznie powieszony na Placu Łukiskim. Egzekucja Zdanowicza, podobnie jak śmierć wielu innych uczestników zrywu, stała się symbolem bezwzględnych represji po upadku powstania styczniowego.
Jego postać przetrwała w pamięci zbiorowej. Klasyk białoruskiej literatury Maksim Tank poświęcił mu rozdział IV – „Śnieg na szubienicach i na twarzy” – w poemacie pt. Kalinowski, wpisując tym samym los Zdanowicza w szeroki pejzaż ofiar i bohaterów 1863 roku.
Dziś, w 185. rocznicę urodzin Ignacego Zdanowicza, warto pamiętać, iż pozostaje on jedną z tych postaci, które łączą tradycje polskie, litewskie i białoruskie, a jego tragiczny los przypomina o cenie, jaką młoda inteligencja zapłaciła za marzenie o wolności.
Opr. Adolf Gorzkowski/Znadniemna.pl, na zdjęciu: Ignacy Zdanowicz, fot.: Wikipedia (domena publiczna)
