Syn włoskiego napoleończyka i Polki, który na ziemiach dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego odnalazł swoją prawdziwą ojczyznę i uczynił nowogródzkie lasy oraz kresowe dworki narodową świętością. Z okazji 190. rocznicy urodzin przypominamy Michała Elwiro Andriollego – powstańca styczniowego z oddziału Ludwika Narbutta, zesłańca i mistrza kreski, dzięki któremu świat „Pana Tadeusza” na zawsze zapisał się w polskiej pamięci.
14 listopada 1836 roku (2 listopada według starego stylu) w Wilnie przyszedł na świat Michał Elwiro Andriolli. Nikt wtedy nie przypuszczał, że chłopiec o włoskim nazwisku stanie się najwierniejszym kronikarzem krajobrazu i ducha ziem rozciągających się od Wilii po Niemen. Jego ojciec, Francesco Andriolli, kapitan Wielkiej Armii Napoleona, podczas odwrotu spod Moskwy dostał się do niewoli, a po odzyskaniu wolności zamieszkał w Wilnie, oczarowany miejscową kulturą i swoją polską żoną, Petronelą z Gośniewskich. To właśnie na tym kulturowym pograniczu ukształtowała się wrażliwość przyszłego artysty.
Z powstańczych lasów Ziemi Lidzkiej na zesłanie do Wiatki
Młody Michał pierwsze lekcje rysunku pobierał u ojca oraz u wybitnego ziemianina i malarza Antoniego Zaleskiego. Choć los rzucił go na studia artystyczne do Moskwy, Petersburga i Rzymu, jego serce biło w rytmie spraw ojczystych.
Gdy w 1863 roku wybuchło powstanie styczniowe, Andriolli bez wahania zamienił ołówek na broń. Walczył na pograniczu Wileńszczyzny i Ziemi Lidzkiej – w legendarnym oddziale Ludwika Narbutta, przemierzając lasy Puszczy Rudnickiej i okolice Dubicz. Po śmierci dowódcy i upadku zrywu przeszedł przez carskie więzienie w Kownie, odbył brawurową ucieczkę za granicę, a po powrocie do kraju jako emisariusz został ponownie schwytany i skazany na wieloletnie zesłanie do Wiatki. Tamte przeżycia, pamięć o towarzyszach broni z Nowogródczyzny i Grodzieńszczyzny oraz gorycz klęski stały się fundamentem jego późniejszej sztuki, pełnej dumy i nostalgii za utraconą ziemią.
Ten, który narysował Nowogródczyznę i świat Kresów
Największy hołd swoim rodzinnym stronom Andriolli oddał w latach 1881–1882, tworząc na zamówienie wydawcy Hermana Altenberga cykl ilustracji do bogato zdobionego wydania „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza. Dzięki jego kresce polska kultura zyskała kanoniczny obraz szlacheckiego dworu w Soplicowie, litewsko-białoruskiej puszczy, polowania na niedźwiedzia i poloneza.
Artysta nie musiał wymyślać tego świata – znał go z autopsji. Zarówno w rysunkach do epopei Mickiewicza, jak i w głośnych ilustracjach do „Meira Ezofowicza” Elizy Orzeszkowej (związanej z Grodnem i ziemią nadniemeńską) czy powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego ożywały autentyczne pejzaże, zaścianki, drewniane dworki i typy ludzkie z dawnych ziem Rzeczypospolitej. W dobie zaborów stanowiły one dla Polaków bezcenną oazę polskości i wizualny dowód trwania narodowej tradycji.
Kresowe echo nad Świdrem
Nawet w ostatnich latach życia, gdy osiadł na Mazowszu i w swoim majątku Brzegi nad rzeką Świder stworzył rozpoznawalny styl drewnianej architektury letniskowej – nazwany później świdermajerem – w jego projektach wciąż pobrzmiewały echa drewnianego budownictwa dworskiego i podmiejskich willi z okolic Wilna czy Grodna.
Zmarł powstaniec styczniowy, zesłaniec i mistrz kreski 23 sierpnia 1893 roku w Nałęczowie, pozostawiając po sobie dorobek, dzięki któremu ilekroć zamykamy oczy myśląc o dawnej Nowogródczyźnie czy brzegach Niemna, widzimy je właśnie oczami Michała Elwiro Andriollego.
Opr. Adolf Gorzkowski / Znadniemna.pl, ilustracja: Michał Elwiro Andriolli (fotografia portretowa), źródło: Wikipedia
