Dokładnie 142 lata temu, 10 listopada 1884 roku, w Warszawie urodziła się Zofia Nałkowska – jedna z najwybitniejszych polskich pisarek XX wieku. Choć kojarzona jest przede wszystkim ze stolicą, to właśnie kilkuletni pobyt w Grodnie w latach 20. ubiegłego stulecia przyniósł jej literacki przełom, stał się inspiracją dla głośnych dzieł i na trwałe wpisał ją w historię grodu nad Niemnem.
Zofia Nałkowska trafiła nad Niemen w pierwszej połowie lat 20. XX wieku za swoim drugim mężem, podpułkownikiem Janem Jurem-Gorzechowskim, który objął w Grodnie stanowisko dowódcy żandarmerii. Pisarka zamieszkała przy ówczesnej ulicy Kirchowej (dzisiejsza ul. Akademicka 5). Z dala od warszawskiego zgiełku, otoczona niepowtarzalną atmosferą kresowego miasta, przeżyła tu czas niezwykle intensywnej pracy twórczej i pogłębionych refleksji.
To właśnie w Grodnie dokonał się istotny zwrot w jej pisarstwie – odeszła od młodopolskiej stylistyki w stronę psychologicznej i społecznej analizy rzeczywistości. Tutaj powstał słynny „Romans Teresy Hennert” (1923), a uważne obserwacje prowincjonalnych układów towarzyskich i politycznych stały się fundamentem „Granicy”. Nałkowska zafascynowała się także samym miastem oraz postacią swojej wielkiej poprzedniczki – Elizy Orzeszkowej, czego ślady odnajdujemy w jej esejach oraz pełnych barwnych opisów „Dziennikach”.
Grodzieński rozdział w życiu pisarki to jednak nie tylko literatura, ale także poruszająca działalność społeczna. Nałkowska aktywnie zaangażowała się w pracę Towarzystwa Opieki nad Więźniami „Patronat”. Regularnie odwiedzała osadzonych w grodzieńskim więzieniu, pisała podania, organizowała paczki i uczyła czytać. Spotkania z ludźmi zza krat wywarły na niej ogromne wrażenie i stały się bezpośrednią kanwą wstrząsającego zbioru opowiadań „Ściany świata” (1931).
Choć rozpad małżeństwa z Gorzechowskim sprawił, że pod koniec lat 20. opuściła miasto nad Niemnem, pamięć o jej obecności przetrwała w Grodnie przez dekady. Najlepszym dowodem trwałej więzi jest fakt, że właśnie przy ulicy Akademickiej 5 – w domu, w którym mieszkała – w 1989 roku powstało muzeum poświęcone pisarce, przez lata jedyne takie miejsce na świecie. Jego utworzenie było możliwe dzięki wieloletnim staraniom i pasji założycielki grodzieńskiej polonistyki, śp. prof. Swietłany Musijenko.
W 142. rocznicę urodzin Zofii Nałkowskiej warto przypomnieć, jak wielki wpływ na polską literaturę miało Grodno – miasto, które potrafiło natchnąć jedną z najwybitniejszych polskich pisarek.
Opr. Emilia Kuklewska / Znadniemna.pl, na zdjęciu: Zofia Nałkowska, lata 30. XX wieku, fot. Wikipedia
