Gdy 9 listopada 1952 roku w Rechowot umierał pierwszy prezydent Izraela, kończyła się biografia, której początek i kluczowe zwroty akcji były nierozerwalnie związane z ziemiami dawnej Rzeczypospolitej. Wybitny chemik i architekt syjonistycznej dyplomacji przeszedł drogę od zapomnianego poleskiego miasteczka żydowskiego (sztetla), przez prestiżowe europejskie laboratoria, aż po gabinety ministrów II Rzeczypospolitej. Chociaż los uczynił go obywatelem świata, jego polityczny realizm, twardość w negocjacjach oraz życiowy kompas ukształtowały dwa odmienne, a zarazem autentyczne polskie doświadczenia: surowość kresowego dzieciństwa oraz złożony sojusz z rządem sanacyjnym w Warszawie.
W swojej autobiografii „Trial and Error” Chaim Weizmann z precyzją i bez literackich upiększeń odtworzył świat swojego dzieciństwa. Motol nad Jasiołdą, gdzie przyszedł na świat w 1874 roku, był osadą odciętą od reszty cywilizacji, w której rytm życia wyznaczały kapryśna natura, rzemiosło i spław drewna – główne zajęcie jego ojca. Polesie przełomu wieków jawiło się jako region głębokiej prowincji, zamieszkiwany równocześnie przez ortodoksyjnych Żydów, prawosławnych białoruskich chłopów oraz polskich zarządców i ziemian.
Przełom nastąpił w 1885 roku, gdy jedenastoletni Weizmann wyruszył do oddalonego o zaledwie 40 kilometrów, lecz cywilizacyjnie odległego o epokę Pińska. Jak wspominał, miasto to, liczące około trzydziestu tysięcy mieszkańców, z brukowanymi ulicami i fabrykami, było dla niego prawdziwą metropolią. To tam rozpoczął naukę w rosyjskim gimnazjum. W Pińsku młody Weizmann zderzył się z realiami klasowymi i materialnymi, które zmusiły go do podjęcia pracy jako domowy nauczyciel. Los zetknął go wtedy z żydowską rodziną Lurie, właścicielami potężnych fabryk dykt i sklejki, będącymi jednym z najbogatszych rodów przemysłowych w mieście.
Weizmann został zaangażowany jako tutor młodego Saula Lurie, o czym w swoim tomie wspomnień „W świecie przewrotów” barwnie pisał Jakow Eliasberg – kuzyn Saula oraz wieloletni dyrektor pińskiej fabryki. Opisywał on Weizmanna jako osobę o wielkim uroku osobistym, która z łatwością zjednywała sobie ludzi, a jego głęboki głos i pewność siebie wywierały silne wrażenie na otoczeniu. Eliasberg, blisko związany także z młodszym bratem Chaima, Mojżeszem, zauważał, że już wtedy w skromnym nauczycielu dostrzegano cechy przywódcze. Według jego relacji Weizmann potrafił przekonywać innych do swoich racji nie krzykiem, lecz chłodną, logiczną argumentacją, co mocno kontrastowało z gorącą atmosferą politycznych sporów tamtych czasów. Praca w domach zamożnych rodzin nie tylko zapewniła mu środki do życia, ale też dała unikalny wgląd w mechanizmy nowoczesnego przemysłu i kapitału. Na ulicach Pińska tradycyjne żydowskie wychowanie Weizmanna ostatecznie spotkało się z modernistycznym syjonizmem oraz polskim duchem niepodległościowym.
Więź Weizmanna z polskością nie zakończyła się wraz z wyjazdem na studia na Zachód. W okresie międzywojennym, jako prezydent Światowej Organizacji Syjonistycznej, powrócił do Warszawy w nowej roli globalnego partnera politycznego. W latach 30. XX wieku rząd II Rzeczypospolitej, kierowany przez obóz sanacyjny i współpracowników Józefa Piłsudskiego, stał się dla Weizmanna kluczowym punktem odniesienia na mapie Europy. Relacje te nie miały charakteru sentymentalnego; opierały się na twardej geopolityce oraz czystej zbieżności interesów obu stron.
Rząd Felicjana Sławoja Składkowskiego oraz minister spraw zagranicznych Józef Beck postrzegali masową emigrację Żydów do Mandatu Palestyny jako rozwiązanie wewnętrznych problemów gospodarczych i społecznych, co stworzyło podstawę pragmatycznego sojuszu. Weizmann wielokrotnie spotykał się z ministrem Beckiem, który na forum Ligi Narodów deklarował poparcie Polski dla jak najszerszych granic przyszłego państwa żydowskiego oraz naciskał na Brytyjczyków w sprawie zniesienia ograniczeń imigracyjnych. Jednak w tle tej współpracy toczył się też taktyczny spór. Polskie władze wojskowe równolegle wspierały – głównie poprzez tajne szkolenia i dostawy broni – największego politycznego rywala Weizmanna: Włodzimierza Żabotyńskiego i syjonistów-rewizjonistów, którzy domagali się natychmiastowej ewakuacji Żydów z Polski. Weizmann reprezentował opcję umiarkowaną i legalistyczną, co wymagało od niego zręcznego i ciągłego balansowania w relacjach z Warszawą.
Chaim Weizmann zmarł w Izraelu, po dekadach spędzonych w salonach Londynu, Paryża i Waszyngtonu. Jego biografowie są zgodni, że bez Pińska i bez dyplomatycznych zmagań w warszawskich latach trzydziestych nie byłoby pierwszego prezydenta Izraela. Połączenie kresowej odporności na przeciwności losu, którą dostrzegał w nim już Jakow Eliasberg, z twardą szkołą polityczną nabytą w negocjacjach z polskimi władzami, ukształtowało męża stanu zdolnego przekuć utopijną ideę w państwową rzeczywistość.
Opr. Walery Kowalewski/Znadniemna.pl, na zdjęciu: Chaim Weizmann w 1949 roku, fot.: Wikipedia
