W przypadającą dziś 85. rocznicę podpisania układu Sikorski-Majski wspominamy przełomowe porozumienie polsko-sowieckie zawarte 30 lipca 1941 roku w Londynie przez premiera Władysława Sikorskiego i ambasadora Iwana Majskiego. Akt ten oficjalnie wznowił stosunki dyplomatyczne między oboma krajami, unieważnił pakt Ribbentrop-Mołotow oraz otworzył bramy radzieckich łagrów dla setek tysięcy więzionych Polaków. Wynegocjowany w obliczu niemieckiej inwazji na ZSRR traktat położył także podwaliny pod budowę nowej Armii Polskiej na terytorium radzieckim.
Nowy rozdział w relacjach z Moskwą
Podpisany dokument diametralnie zmienił dotychczasową sytuację polityczną w Europie Wschodniej i zredefiniował układ sił w strukturach alianckich. Na mocy zawartego traktatu Związek Radziecki oficjalnie uznał radziecko-niemieckie porozumienia terytorialne z 1939 roku za całkowicie niebyłe, co stanowiło jednoznaczne unieważnienie rozbioru Rzeczypospolitej. Przerwane po agresji z 17 września stosunki dyplomatyczne między rządami zostały formalnie przywrócone, umożliwiając ponowne otwarcie placówek dyplomatycznych.
Niezwykle istotnym elementem porozumienia była decyzja o rozpoczęciu formowania Polskich Sił Zbrojnych na terenie Związku Radzieckiego. Wojsko to miało być zorganizowane pod polskim dowództwem, jednak pod względem operacyjnym zostało podporządkowane Naczelnemu Dowództwu ZSRR.
Protokół dodatkowy pod brytyjską presją
Najbardziej wyczekiwanym i humanitarnym elementem umowy był dołączony do niej protokół dodatkowy. Władze radzieckie zobowiązały się w nim do udzielenia natychmiastowej amnestii obywatelom polskim pozbawionym wolności, choć w praktyce objęła ona wyłącznie osoby narodowości polskiej oraz żydowskiej. Decyzja ta oznaczała otwarcie bram więzień, obozów jenieckich oraz łagrów rozproszonych w głębi kraju, niosąc ratunek dla setek tysięcy wycieńczonych rodaków.
Zawarcie paktu odbyło się w atmosferze potężnego kryzysu gabinetowego w Londynie. Premier Sikorski złożył swój podpis bez oficjalnych pełnomocnictw ze strony prezydenta Władysława Raczkiewicza, ulegając silnej presji brytyjskich gospodarzy. Świadkami tego dramatycznego i historycznego momentu w gmachu brytyjskiego MSZ byli premier Winston Churchill oraz minister Anthony Eden. Pomimo głębokich kontrowersji wokół braku jednoznacznego zagwarantowania przedwojennych granic Polski, układ ten stał się w tamtym momencie jedyną realną szansą na ocalenie ludzkiego życia i wyprowadzenie Polaków z „nieludzkiej ziemi”.
Znadniemna.pl na podstawie Dzieje.pl, na zdjęciu: podpisanie układu Sikorski-Majski, fot.: Narodowe Archiwum Cyfrowe
