Dwieście lat temu, 8 lutego 1826 roku, w Wilnie urodził się Aleksander Jan Walicki — polski literat, krytyk muzyczny, działacz społeczny i uczestnik powstania styczniowego, którego życie i twórczość nierozerwalnie splatają się z historią i kulturą dzisiejszej Białorusi. Jego dorobek, rozpięty między Wilnem, Mińskiem, Nowogródkiem, Charkowem i Warszawą, stanowi jedno z najciekawszych świadectw dziewiętnastowiecznego pogranicza polsko‑białoruskiego.
Aleksander Jan Walicki dorastał w Wilnie, mieście będącym w pierwszej połowie XIX wieku jednym z najważniejszych centrów intelektualnych regionu. Po ukończeniu edukacji wileńskiej wyjechał na studia do Charkowa, gdzie zdobył solidne wykształcenie humanistyczne i zetknął się z szerokim środowiskiem akademickim Imperium Rosyjskiego. To właśnie tam ukształtowała się jego wrażliwość na kulturę, muzykę i literaturę, które później stały się głównymi obszarami jego działalności.
Po powrocie na ziemie dzisiejszej Białorusi Walicki związał się z kręgiem twórców odradzającej się kultury lokalnej. Szczególnie bliskie były mu relacje z Wincentym Duninem‑Marcinkiewiczem, którego twórczość wspierał i komentował. Równocześnie przyjaźnił się ze Stanisławem Moniuszką, z którym łączyła go pasja do muzyki i zainteresowanie kulturą ludową. Był również autorem jednej z pierwszych biografii Moniuszki, opartej na osobistej znajomości i wieloletniej przyjaźni z kompozytorem. Ich współpraca i korespondencja stanowią dziś ważne świadectwo życia artystycznego regionu.
Walicki angażował się również w działalność społeczną i patriotyczną. W 1863 roku wziął udział w powstaniu styczniowym, wspierając działania niepodległościowe na terenach Mińszczyzny i Nowogródczyzny. Po upadku powstania został aresztowany i skazany na zesłanie w głąb Rosji. Pobyt na zesłaniu na trwałe odcisnął się na jego życiu, ograniczając możliwości pracy, ale nie złamał jego aktywności intelektualnej. Po powrocie nie mógł już wrócić do dawnego środowiska na Kresach i ostatecznie osiadł więc w Polsce.
Jako pisarz i publicysta Walicki w swoich publikacjach posługiwał się licznymi pseudonimami i kryptonimami prasowymi, m.in. : Alexander Żeleźniak, Misciuk, Mińszczuk, Nowogrodzianin, Nowogrodzianin W.M., Pauza Symforian, W. oraz Z. Ta różnorodność podpisów odzwierciedla jego bliskość z kulturą białoruską i chęć dialogu z różnymi grupami czytelników. Jego teksty — literackie, krytyczne i publicystyczne — stanowią dziś cenne źródło do badań nad kulturą i życiem społecznym ziem białoruskich w XIX wieku.
Walicki zmarł w Warszawie 13 czerwca 1893 roku i został pochowany na cmentarzu Powązkowskim. Pozostawił po sobie dorobek, który łączy tradycje polskie i białoruskie, a jego biografia jest jednym z najpiękniejszych przykładów twórczego życia na pograniczu kultur. W dwusetną rocznicę urodzin Aleksander Jan Walicki powraca jako postać, która potrafiła dostrzegać wartość w różnorodności i budować mosty między kulturami.
Opr. Walery Kowalewski/Znadniemna.pl, na zdjęciu: Aleksander Jan Walicki, fot.: bis.nlb.by
