Wyrósł na białoruskiej ziemi, wykształcił się w polskim Wilnie, a całe życie poświęcił badaniu historii regionu, który był wspólnym domem Polaków, Białorusinów i Litwinów. Michał Homolicki – lekarz, historyk i archeograf – stał się jednym z tych uczonych XIX wieku, którzy potrafili łączyć tradycje i budować mosty między kulturami. Dziś, w rocznicę jego śmierci, wspominamy go jako strażnika dziedzictwa dwóch narodów.
Białoruski rodowód, polska edukacja
Michał Homolicki urodził się w 1791 roku w Białowiczach w powiecie słonimskim – na ziemi, która przez stulecia należała do Rzeczypospolitej, a dziś znajduje się w rejonie iwacewickim obwodu brzeskiego na Białorusi. Dorastał w rodzinie unickiego duchownego, w środowisku, gdzie język polski, ruski i tradycja unicka współistniały naturalnie. Ta wielokulturowość odcisnęła trwałe piętno na jego późniejszej pracy naukowej.
Pierwszą edukację odebrał w Żyrowicach, w szkole bazylianów – wówczas jednym z najważniejszych ośrodków oświaty w regionie, z którego pochodził. Tam zachwycił się literaturą klasyczną, co otworzyło go na świat humanistyki. Choć rodzina widziała w nim przyszłego duchownego, Homolicki wybrał inną drogę: w 1809 roku rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Wileńskim, który był wówczas jednym z najważniejszych centrów polskiej nauki.
W Wilnie – mieście, które było duchową stolicą Polaków, a jednocześnie ważnym ośrodkiem kultury białoruskiej – Homolicki szybko zdobył uznanie jako student i wykładowca. Współcześni charakteryzowali go jako człowieka „niezwykle pilnego i skromnego”, a jego wykłady z fizjologii i chirurgii teoretycznej uchodziły za jedne z najlepszych na uczelni.
Lekarz z pasją badacza
Po doktoracie, uzyskanym w 1815 roku, Homolicki rozwijał karierę naukową w Wilnie: został członkiem Wileńskiego Towarzystwa Lekarskiego, sekretarzem wydziału medycznego, a w 1819 roku – kierownikiem katedry fizjologii. Prowadził pionierskie badania nad transfuzją krwi i eksperymentami fizjologicznymi, a jego prace były wysoko oceniane przez środowisko medyczne.
W 1827 roku, z powodu pogarszającego się zdrowia, przeszedł na emeryturę. To właśnie wtedy rozpoczął drugi etap swojej działalności – jako badacz historii Wilna i ziem zachodniej Białorusi. Studiował archiwa, rękopisy, uczył się paleografii i archeologii. Zbierał stare księgi i dokumenty, które później przekazywał do Wileńskiego Muzeum Starożytności.
Jego publikacje – m.in. o katedrze wileńskiej, kaplicy św. Kazimierza, planach Wilna z XVI wieku czy historii miasta – stały się fundamentem badań nad dziedzictwem regionu. Polscy badacze cenili go za rzetelność i precyzję, a współcześni historycy białoruscy podkreślają, że był jednym z pierwszych, którzy traktowali historię Wilna i zachodniej Białorusi jako wspólne dziedzictwo wielu narodów. Wybitny archeolog i wydawca Adam Honory Kirkor, którego Homolicki wspierał jako młodego uczonego, pisał o swoim dobrodzieju: „Człowiek wielkiej wiedzy i jeszcze większej skromności.”
Strażnik pamięci dwóch narodów
Michał Homolicki zmarł 21 stycznia 1861 roku w Wilnie, a więc właśnie dziś przypada rocznica jego odejścia. Współcześni żegnali go jako uczonego „cichego, lecz niezastąpionego”, a jego bogata biblioteka trafiła do Muzeum Starożytności. Śmierć lubianego i cenionego uczonego była stratą dla środowiska naukowego Wilna, ale jego dorobek szybko zaczął żyć własnym życiem.
Współcześni badacze białoruscy określają go jako „pioniera archeografii regionu” i „człowieka, który ocalił pamięć o Wilnie epoki Rzeczypospolitej”. Polscy historycy widzą w nim jednego z najważniejszych dokumentalistów zabytków miasta, które przez stulecia było sercem polskiej kultury na północnym wschodzie. Jego prace do dziś stanowią podstawę badań nad historią Wilna i Wileńszczyzny.
Kamień-pomnik Michała Homolickiego w jego rodzinnych Białowiczach, fot.: orda.of.by
W 200. rocznicę urodzin Michała Homolickiego w jego rodzinnych Białowiczach ustawiono kamień‑pomnik. Dziś, w rocznicę śmierci uczonego, jawi się on jako postać, którą oba narody mogą uznać za swoją: Polacy – za strażnika dziedzictwa Rzeczypospolitej, Białorusini – za jednego z pierwszych badaczy ich ziem. W czasach, gdy pamięć bywa dzielona, on przypomina, że historia może łączyć.
Opr. Adolf Gorzkowski/Znadniemna.pl na podstawie Wikipedia.org, portret Michała Homolickiego, źródło: slonimsmc.grodno.by
