W tym roku przypada 90. rocznica pierwszej masowej deportacji Polaków do Kazachstanu, jednej z najtragiczniejszych operacji represyjnych Związku Sowieckiego wobec ludności polskiej.
Rok 2026 przynosi okrągłą rocznicę wydarzenia, które na zawsze zmieniło losy dziesiątek tysięcy polskich rodzin. W 1936 roku władze Związku Sowieckiego przeprowadziły pierwszą na taką skalę deportację Polaków z terenów sowieckiej Ukrainy do północnego Kazachstanu. W całej Polsce i w środowiskach polonijnych rusza cykl wydarzeń upamiętniających tamtą tragedię, a instytucje państwowe i organizacje społeczne przygotowują program obchodów, który potrwa do końca roku.
Wiosną i latem 1936 roku ofiarami deportacji stali się przede wszystkim mieszkańcy likwidowanej Marchlewszczyzny – Polskiego Rejonu Narodowego, który w latach 20. miał być symbolem polityki narodowościowej ZSRR, a dekadę później został uznany za „ośrodek polskiego nacjonalizmu”. W ramach operacji NKWD przesiedlono około 70 tysięcy osób. Transporty kierowano do Kazachstanu, gdzie deportowanych osiedlano w nadzorowanych specposiołkach, zmuszano do pracy w kołchozach, przy wyrębie lasu i w gospodarstwach państwowych. Warunki były skrajnie trudne, a śmiertelność w pierwszych latach bardzo wysoka. Deportacja z 1936 roku stała się zapowiedzią jeszcze brutalniejszych represji wobec Polaków w ZSRR – „operacji polskiej” NKWD z lat 1937–1938 oraz deportacji z lat 1940–1941. Jej konsekwencje odczuwalne są do dziś w społecznościach polonijnych Kazachstanu.
KALENDARZ WYDARZEŃ ROCZNICOWYCH (23 kwietnia – grudzień 2026)
Wydarzenia, które już się odbyły (styczeń–kwiecień 2026)
- 26 stycznia 2026 – Warszawa / Pawłodar (Kazachstan)
Spotkanie rocznicowe organizowane przez Stowarzyszenie „Wspólnota Polska” z udziałem Stowarzyszenia Polaków Obwodu Pawłodarskiego „Polonia”.
- Styczeń–kwiecień 2026 – różne miasta w Polsce
Cykl wykładów i spotkań edukacyjnych IPN i Muzeum II Wojny Światowej poświęconych genezie deportacji z Marchlewszczyzny.
Nadchodzące wydarzenia (maj–grudzień 2026)
- 24 kwietnia 2026 – Warszawa, Centralny Przystanek Historia IPN
Już jutro odbędzie się debata „O deportacjach Polaków do Kazachstanu” z udziałem Katarzyny Ostrowskiej i Marianny Temraliyewy oraz projekcja filmu „Artefakty z szafy”. Organizatorzy zachęcają do udziału wszystkich zainteresowanych historią zesłańców.
- 28 kwietnia – 5 listopada 2026 – ogólnopolski i międzynarodowy cykl „Pierwsi Polacy – 90. rocznica deportacji Polaków do Kazachstanu (1936 r.)”
Organizator: Muzeum Pamięci Sybiru Współorganizator: Muzeum II Wojny Światowej w Gdańsku Miejsca realizacji: Białystok, Kraków, Warszawa, Częstochowa, Gdańsk, Oziornoe (Kazachstan), Astana (Kazachstan) W programie: wystawy, debaty, spotkania ze świadkami, projekcje filmowe, działania edukacyjne i uroczystości w miejscach pamięci.
- Maj 2026 – Warszawa, Kraków, Gdańsk
Kontynuacja cyklu „Wojenne deportacje” IPN: wykłady, świadectwa rodzinne, warsztaty edukacyjne.
- Czerwiec 2026 – Ałmaty, Pawłodar, Kokczetaw (Kazachstan)
Uroczystości przy miejscach pamięci, spotkania wspomnieniowe, prezentacje archiwaliów i projekcje filmowe organizowane przez Związek Polaków w Kazachstanie.
- Lipiec–sierpień 2026 – Polska i diaspora
Wystawy plenerowe, spotkania z historykami w Kanadzie i USA, publikacje edukacyjne IPN.
- Wrzesień 2026 – Warszawa
Konferencja naukowa o deportacjach z 1936 r. i „operacji polskiej” NKWD.
- Listopad 2026 – Kraków
Premiera nowej publikacji IPN o losach rodzin deportowanych do Kazachstanu.
W rocznicowych inicjatywach coraz mocniej wybrzmiewa zarówno wymiar historyczny, jak i osobisty. Deportacja z 1936 roku była pierwszą wielką akcją przesiedleńczą wymierzoną w Polaków w ZSRR, a jej skutki odcisnęły się na losach całych pokoleń. Dzisiejsze obchody podkreślają zarówno dramat tamtych wydarzeń, jak i wysiłek współczesnych organizacji polonijnych, które pielęgnują pamięć o zesłańcach. Program obchodów będzie uzupełniany w kolejnych miesiącach, a w przygotowaniu znajdują się wystawy objazdowe, projekty edukacyjne dla szkół, publikacje cyfrowe oparte na archiwach rodzinnych oraz wydarzenia w miejscach pamięci w Kazachstanie.
Znadniemna.pl na podstawie facebook.com/tvphistoria, fot.: Muzeum1939.pl
