Dzisiaj, 12 listopada, Kościół katolicki wspomina św. Jozafata Kuncewicza – biskupa, męczennika oraz pierwszego kanonizowanego świętego Kościoła greckokatolickiego. Jego posługa duszpasterska, męczeńska śmierć oraz wielowiekowy kult nierozerwalnie splotły się z historią ziem dzisiejszej Białorusi, stanowiąc wspólne dziedzictwo duchowe tutejszych katolików obu obrządków.
Pierwszy święty unicki przyszedł na świat około 1580 roku we Włodzimierzu Wołyńskim w mieszczańskiej rodzinie Kunczyców, a na chrzcie otrzymał imię Jan. Rodzice planowali dla niego karierę kupiecką i wysłali go na naukę do Wilna. To właśnie tam, krótko po zawarciu Unii Brzeskiej (1596), gorliwy dotychczas wyznawca prawosławia zetknął się z rodzącym się Kościołem greckokatolickim – wspólnotą zachowującą wschodnią liturgię i obrządek bizantyjski, a jednocześnie uznającą zwierzchnictwo papieża. Zafascynowany ideą jedności chrześcijan, Jan porzucił plany handlowe i wstąpił do zakonu bazylianów, przyjmując imię Jozafat.
Pasterz Połocka i „duszochwat”
Po pięciu latach przyjął święcenia kapłańskie, a w 1617 roku został mianowany arcybiskupem Połocka. Objął pieczę nad rozległą diecezją, obejmującą obszar całej dzisiejszej Białorusi. Jako pasterz wykazywał niezwykłą gorliwość – odbudowywał świątynie i klasztory, nieustannie wizytował parafie i dbał o odnowę życia religijnego.
Słynął z surowej ascezy oraz bezgranicznej miłości do ubogich. W swoim biskupim pałacu zajmował najmniejsze pomieszczenie, oddając resztę bezdomnym i potrzebującym. Jego postawa, łącząca głębokie przywiązanie do wschodniej tradycji z wiernością Następcy św. Piotra, przyciągała tłumy wiernych. Nawet przeciwnicy nazywali go „duszochwatem”, czyli zdobywcą ludzkich dusz. Papież Pius XI w encyklice Ecclesiam Dei określił go mianem „wspaniałej chluby i ostoi wschodnich Słowian”, podkreślając, że budował jedność z wielką mocą i łagodnością.
Męczeństwo nad Dźwiną
Gorliwość i sukcesy duszpasterskie biskupa Jozafata budziły jednak narastającą wrogość jego przeciwników, którzy nie cofali się przed oszczerstwami i zawiązali przeciwko niemu spisek. Hierarcha przeczuwał nadchodzącą tragedię, lecz nie zrezygnował z obowiązków. Przed wyjazdem na wizytację do Witebska miał powiedzieć: „Daj Boże, abym przelał swą krew za zbłąkane owce”.
12 listopada 1623 roku, tuż po porannym nabożeństwie, siedzibę biskupa w Witebsku zaatakował rozwścieczony tłum. Napastnicy zadali mu śmiertelne ciosy pałką i toporem, a następnie wywlekli ciało na dziedziniec i bezcześcili je. Jedynym obrońcą pasterza okazał się jego wierny pies, który zginął, próbując odgonić oprawców. Zmasakrowane zwłoki męczennika obciążono kamieniami i utopiono w przepływającej przez Witebsk Dźwinie.
Krew przelana w Witebsku szybko wydała duchowe owoce. Główny inspirator nagonki na biskupa, prawosławny hierarcha Melecjusz Smotrycki, po tułaczce na Wschodzie, dręczony wyrzutami sumienia, powrócił do Rzeczypospolitej i złożył katolickie wyznanie wiary. Z czasem na łono Kościoła greckokatolickiego przeszli także wszyscy bezpośredni zabójcy świętego.
Żywy kult na Białorusi i wędrówka relikwii
Po wyłowieniu z nurtu Dźwiny ciało męczennika wystawiono początkowo w Witebsku, a następnie uroczyście przewieziono do katedry arcybiskupiej w Połocku. Tamtejszy grób stał się pierwszym wielkim sanktuarium, do którego pielgrzymowali wierni z całego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Dopiero na początku XVIII wieku, podczas wojny północnej i w obawie przed wojskami carskimi, relikwie wywieziono z Połocka, ukrywając je m.in. w kaplicy Radziwiłłów, a od 1765 roku w cerkwi bazylianów w Białej Podlaskiej. Po ponad 150 latach spoczywania na Podlasiu, przez Wiedeń, szczątki świętego trafiły ostatecznie do Bazyliki św. Piotra w Watykanie.
Mimo wywiezienia relikwii, pamięć o arcybiskupie połockim nigdy na ziemiach białoruskich nie wygasła – przetrwała trudny czas kasaty unii w zaborze rosyjskim oraz lata sowieckich prześladowań. Dziś św. Jozafat Kuncewicz czczony jest jako jeden z głównych patronów Białorusi oraz oficjalny patron rzymskokatolickiej diecezji witebskiej.
Szczególnym miejscem pamięci pozostaje Witebsk, gdzie 12 listopada katolicy obrządków łacińskiego i bizantyjskiego gromadzą się na wspólnych uroczystościach w katedrze pw. Jezusa Miłosiernego oraz na modlitwie nad brzegiem Dźwiny, w miejscu męczeństwa biskupa. Żywy kult świętego pielęgnowany jest także na Grodzieńszczyźnie oraz w dawnych ośrodkach bazyliańskich, takich jak Głębokie, Żyrowice czy Brześć, gdzie działalność Kuncewicza i zakonu bazylianów przed wiekami kształtowała tożsamość religijną mieszkańców.
Patron zgody w rodzinach i Ojczyźnie
Jozafat Kuncewicz został beatyfikowany w 1643 roku przez papieża Urbana VIII, a w 1867 roku papież Pius IX ogłosił go świętym. Wspomnienie męczennika z Połocka jest dziś dla mieszkańców dawnych Kresów i całej Rzeczypospolitej szczególną okazją do modlitwy o pojednanie – zarówno w skłóconych rodzinach, jak i między narodami oraz wyznaniami, dla których pozostaje on niezłomnym patronem pokoju.
Znadniemna.pl na podstawie materiałów Vatican News, na zdjęciu: Relikwie św. Jozafata Kuncewicza w Bazylice Watykańskiej , fot.: vaticannews.va
