W dniu 11 lutego, gdy przypada 219. rocznica urodzin wybitnego artysty, kompozytora i oświeceniowca Napoleona Ordy, nadeszła znakomita wiadomość. Inicjatywa kulturalna MALDZIS, dzięki środkom białoruskich darczyńców, wykupiła na aukcji w Polsce kolekcję 30 oryginalnych litografii mistrza.
To symboliczne „powrócenie” dzieł nastąpiło właśnie w dniu, w którym w 1807 roku w wiosce Worocewicze w powiecie pińskim przyszedł na świat Napoleon Orda — późniejszy główny „wizualizator” historii regionu. Zakup tych wyjątkowych prac jest jednym z najważniejszych współczesnych działań na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i przypomnienia dorobku artysty kolejnym pokoleniom.
Co znalazło się w kolekcji?
Zakupione prace to litografie z lat 70. XIX wieku, pochodzące z „Albumu historycznych widoków Rzeczypospolitej”. Dziewiętnaście z nich przedstawia zabytki architektury Białorusi: zamki, pałace, kościoły i dwory w miejscowościach takich jak Szawry, Lida, Krewo, Gieraniony, Giejsztuny, Dziewiętnie, Żemłosław, Nieśwież, Mir, Nowogródek, Hruszówka, Smolgów, Łohojsk, Białynicze, Homel, Oświeja, Kamieniec, Skoki i Wysokie. Pozostałe jedenaście prac poświęcone jest krajobrazom dzisiejszej Litwy, Ukrainy i Polski.
Dzieła te są często jedynym źródłem wiedzy o tym, jak wyglądało nasze dziedzictwo przed zniszczeniami XX wieku. Szacuje się, że około połowa oryginalnych rysunków, na podstawie których wykonano te litografie, uznawana jest dziś za zaginioną, a znaczna część uwiecznionych obiektów już nie istnieje.
Znaczenie i wartość kolekcji
Wydanie „Albumu historycznych widoków Rzeczypospolitej”, w którym opublikowano litografie, zostało sfinansowane przez samego Napoleona Ordę. W latach 1873–1883 ukazało się osiem serii albumu obejmujących łącznie 260 litografii w nakładzie przekraczającym tysiąc egzemplarzy. Dziś każdy z wykupionych arkuszy ma nie tylko wartość artystyczną, ale i dokumentacyjną — jest świadectwem tego, jak wyglądały pałace, dwory i miasta sprzed wojennych zniszczeń.
Powrót kolekcji stał się możliwy dzięki wspólnemu wsparciu białoruskich darczyńców: Pawła Carowa, Hanny Krawczenki, Jegora Jacuka, Darii Sliż, Andrieja Grabowskiego, Jurija K. oraz anonimowej mecenas.
— Dzięki litografiom Napoleona Ordy mamy realny obraz architektury i pejzaży drugiej połowy XIX wieku
— podkreśla kierownik inicjatywy MALDZIS, Paweł Macukiewicz.
— Większość z przedstawionych dworów i pałaców w kolejnym stuleciu została skazana na zagładę.
— Napoleon Orda stworzył wizualny kod naszej kultury. Jego prace są zarówno dowodem naszej historycznej wielkości, jak i dokumentacją projektową dla przyszłych działań restauratorskich
— dodaje opiekun inicjatywy Ryhor Ostapenia.
W przyszłości kolekcja zostanie przekazana do Muzeum Napoleona Ordy w Worocewiczach, gdzie obecnie przechowywana jest jedynie jedna oryginalna litografia. Do tego czasu prace będą prezentowane za granicą.
Pierwsza okazja, by zobaczyć te wyjątkowe rarytasy, nadarzy się w Warszawie podczas wystawy „Białoruś Napoleona Ordy” w Muzeum Wolnej Białorusi, która potrwa od 28 lutego do 8 marca 2026 roku.
Napoleon Orda – kompozytor, malarz, kronikarz
Urodził się w 1807 roku w majątku Worocewicze w powiecie pińskim guberni mińskiej (obecnie rejon iwanowski w obwodzie brzeskim), w rodzinie inżyniera-fortyfikatora. Ojciec zmarł, gdy chłopiec miał dwa lata. Wychowaniem Napoleona zajęła się matka – Józefa Butrymowicz, córka starosty pińskiego. Początkowe wykształcenie otrzymał w domu rodzinnym, następnie uczył się w słynnym gimnazjum w Świsłoczy.
W 1823 roku rozpoczął studia na Wydziale Fizyko-Matematycznym Uniwersytetu Wileńskiego. Nie ukończył ich jednak – jako członek tajnego stowarzyszenia studenckiego „Zorzanie” został w czwartym roku aresztowany i usunięty z uczelni. Blisko 15 miesięcy spędził w więzieniu w Wilnie, a po zwolnieniu pozostawał pod nadzorem policyjnym w rodzinnej miejscowości.
Wziął czynny udział w powstaniu listopadowym (1830–1831). Po jego upadku, obawiając się represji, wyjechał pod przybranym nazwiskiem do Austrii, Szwajcarii i Włoch, a we wrześniu 1833 roku uzyskał status emigranta we Francji i osiadł w Paryżu. Okres paryski przyniósł mu rozgłos w kręgach europejskiej inteligencji; poznał m.in. Adama Mickiewicza, Fryderyka Chopina, Ferenca Liszta i Giuseppe Verdiego. W Paryżu poświęcił się muzyce i malarstwu, pełnił funkcję dyrektora Opery Włoskiej, komponował polonezy, mazurki, walce i romanse, a Chopin zwrócił uwagę na jego talent plastyczny i zachęcił do nauki u malarza Pierre’a Gérarda.
Po ogłoszeniu przez cara Aleksandra II amnestii dla uczestników powstania, mając 49 lat, powrócił w rodzinne strony. Skonfiskowany majątek Krasny Dwór mógł dzierżawić. Pracował jako nauczyciel muzyki na Wołyniu. W czasie powstania styczniowego (1863–1864) został aresztowany w Kobryniu, a wyrok zesłania uchylono dzięki staraniom żony i interwencji ambasady francuskiej.
Od 1872 roku podróżował po ziemiach dzisiejszej Białorusi, Polski, Litwy i Ukrainy, tworząc rysunki pejzaży, zabytków architektury, miast i miasteczek. Wykonywał je ołówkiem, uzupełniając akwarelą, gwaszem i sepią. W samej Białorusi powstało około 200 jego prac. Łącznie dorobek artysty obejmuje ponad 1150 akwarel i rysunków.
Znaczna część jego prac znajduje się w Muzeum Narodowym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Warszawie, w zbiorach Narodowej Biblioteki Białorusi i bibliotece im. W. Stefanyka we Lwowie.
Napoleon Orda zmarł w 1883 roku w Warszawie i zgodnie z wolą został pochowany w grobowcu rodzinnym w Iwanowie; ocalała jedynie płyta nagrobna w muzeum w Pińsku. Jego pamięć jest dziś pielęgnowana – jego imieniem nazwano ulice w Mińsku, Brześciu, Grodnie i Iwanowie, a w 2007 roku w dwusetną rocznicę urodzin wydarzenie to wpisano do kalendarza UNESCO jako dowód międzynarodowego uznania dla jego dorobku.
Znadniemna.pl/maldzis.world
