Dzisiaj, w 200. rocznicę urodzin Romualda Traugutta, wracamy myślami do Świsłoczy, miejsca jego młodości i miasta, które jako pierwsze wzniosło mu pomnik — symbol lokalnej dumy, narodowej pamięci i niezwykłej determinacji mieszkańców, pragnących ocalić dziedzictwo człowieka, który oddał życie za wolność.
Romuald Traugutt urodził się 16 stycznia 1826 roku w Szostakowie na Grodzieńszczyźnie (obecnie w rejonie kamienieckim obwodu brzeskiego – red.), lecz to Świsłocz stała się przestrzenią, w której kształtował się jego charakter. W 1836 roku rozpoczął naukę w miejscowym gimnazjum, jednej z najbardziej cenionych szkół na Grodzieńszczyźnie. Uczył się znakomicie, a w 1842 roku ukończył ją ze srebrnym medalem. To właśnie tu dojrzewała jego pracowitość, dyscyplina i poczucie obowiązku — cechy, które później zaważyły na życiowych wyborach ostatniego dyktatora największego polskiego zrywu niepodległościowego XIX stulecia.
Po ukończeniu gimnazjum Traugutt wstąpił do armii rosyjskiej, brał udział w kampanii węgierskiej 1848–1849 i został odznaczony Orderem św. Anny II klasy. Gdy jednak wybuchło powstanie styczniowe, bez wahania stanął po stronie walczących o wolność. Jako dyktator zrywu próbował nadać mu jednolity kierunek i moralny ton. Po aresztowaniu w nocy z 10 na 11 sierpnia 1864 roku był więziony w warszawskiej Cytadeli i skazany na śmierć przez powieszenie. Do dziś nie jest znane miejsce jego pochówku.
Choć Traugutt zginął daleko od rodzinnej ziemi, to właśnie Świsłocz jako pierwsza postanowiła uczcić pamięć swojego wychowanka pełnowymiarowym pomnikiem. Inicjatorem jego budowy był dyrektor miejscowego seminarium nauczycielskiego, Bolesław Borys — pedagog, który rozumiał, że pamięć o bohaterach narodowych jest fundamentem wspólnoty. Pierwszy kamień pod fundament monumentu położono 28 lipca 1924 roku, a w zalakowanej butelce umieszczono akt erekcyjny — symboliczny dokument skierowany do przyszłych pokoleń. Projekt pomnika, po korektach warszawskiego architekta Zborowskiego, wykonano z lokalnego materiału: połyskującego kamienia mikowego. Nad jego obróbką pracowali miejscowi kamieniarze — Konstanty Pawluczeń z Wielkiej Kolonii oraz Michał Kurbat i Jan Baranowski ze Świsłoczy. Po śmierci Borysa dzieło kontynuował Jan Strzałkowski, który doprowadził do zebrania funduszy i nawiązania współpracy z władzami polskimi. Prezydent Ignacy Mościcki wyraził zgodę na udział w uroczystości odsłonięcia, choć ostatecznie reprezentował go generał Kazimierz Fabrycy.
Uroczyste odsłonięcie pomnika Romualda Traugutta w Świsłoczy 17 czerwca 1928 roku, fot.: pastvu.com
Uroczyste odsłonięcie pomnika odbyło się 17 czerwca 1928 roku. Ceremonię prowadził szkolny inspektor Hagel, a wśród gości znaleźli się przedstawiciele władz państwowych, duchowieństwo katolickie i prawosławne, delegaci z Wilna i Grodna oraz córka Traugutta, Anna Juszkiewicz. Obecni byli mieszkańcy miasta i młodzież szkolna. Choć pomnik odsłonięto, nie był jeszcze w pełni ukończony — brakowało metalowych detali: orła, portretu Traugutta i napisów. Wykonano je później w miejscowym warsztacie majstra Białka. Na frontowej tablicy znalazł się medalion bohatera i oryginalny napis: „ROMUALDOWI/TRAUGUTOWI /RODACY/1928”.
Na bokach umieszczono daty życia bohatera oraz hasło „Bóg i Ojczyzna”, z którym powstańcy szli do walki. Ulica, przy której stanął pomnik, otrzymała wówczas imię Traugutta.
Jesień 1939 roku przyniosła zmianę nazwy ulicy i niemal całkowite zniszczenie monumentu. Przez pół wieku miejsce to pozostawało świadectwem przerwanej pamięci. Dopiero w 1989 roku, w 125. rocznicę śmierci Traugutta, grupa grodzieńskich konserwatorów pod kierunkiem A.S. Antipina odtworzyła pomnik na podstawie archiwalnych materiałów. 25 lipca odbyło się drugie, równie uroczyste odsłonięcie, z udziałem ekipy telewizyjnej z Polski, profesora z Krakowa – prawdopodobnie wybitnego śp. architekta Wiktora Zina oraz licznie zgromadzonych mieszkańców Świsłoczy.
Dziś, w dwusetną rocznicę urodzin Romualda Traugutta, patrzymy na jego życie i na losy świsłockiego pomnika jak na dwie splecione opowieści. Jedna mówi o człowieku niezłomnym, wiernym zasadom, gotowym oddać życie za wolność. Druga — o społeczności, która mimo burz dziejowych potrafiła tę pamięć ocalić, odbudować i przekazać dalej. Pomnik w Świsłoczy pozostaje świadectwem, że nawet tam, gdzie historia próbowała wymazać ślady polskości, wciąż istnieje przestrzeń dla pamięci, wdzięczności i dumy.
Opr. Walery Kowalewski/Znadniemna.pl, na zdjęciu: pomnik Romualda Traugutta w Świsłoczy, fot.: Władysław Czachowicz/ Wikipedia
