W dziejach Kresów nie brakuje postaci wybitnych, lecz tylko nieliczne łączą w sobie polityczną odpowiedzialność, głęboką religijność i autentyczną troskę o rozwój nauki. Do takich ludzi należał Adam Chreptowicz herbu Odrowąż – urodzony 19 marca 1768 roku w Szczorsach, a zmarły w 1846 roku w Warszawie. Jego życie, rozpięte między Nowogródczyzną, Wilnem i stolicą Królestwa Polskiego, jest świadectwem tego, jak szlachta kresowa potrafiła służyć Rzeczypospolitej nawet w czasach jej upadku.
Młodość w Szczorsach
Zespół pałacowo-parkowy w Szczorsach, posiadłość Chreptowiczów (1878). Fot.: wikipedia.org
Adam Chreptowicz był najstarszym synem Joachima Litawora Chreptowicza i Konstancji z domu Przeździeckiej h. Roch III. Miał czworo rodzeństwa, byli to: Ewa, późniejsza żona Michała Hieronima Brzostowskiego oraz Aleksander, Ignacy i Ireneusz. Dorastał nasz bohater w jednej z najważniejszych siedzib magnackich na Kresach – w Szczorsach, które jego ojciec, kanclerz Joachim Litawor Chreptowicz, uczynił ośrodkiem kultury i nauki. Pałac, biblioteka i bogate archiwum tworzyły atmosferę sprzyjającą intelektualnemu rozwojowi. W takim środowisku młody Adam chłonął tradycję Rzeczypospolitej Obojga Narodów, ucząc się odpowiedzialności za wspólnotę i poszanowania dla wiedzy.
Edukację kontynuował w Szkole Głównej Litewskiej, a następnie odbył podróże po Europie, które poszerzyły jego horyzonty. Szczególnie interesowały go kwestie gospodarcze i techniczne, zwłaszcza górnictwo – dziedzina, którą wówczas uważano za kluczową dla modernizacji państwa. Te doświadczenia ukształtowały go jako człowieka otwartego na świat, ale głęboko zakorzenionego w tradycji rodzinnej.
Polityk Sejmu Czteroletniego
W 1790 roku Adam Chreptowicz został wybrany posłem z województwa nowogródzkiego na Sejm Czteroletni. Wspierał reformy mające wzmocnić państwo, a jego działalność parlamentarna była kontynuacją rodzinnej tradycji służby publicznej. Jako rotmistrz kawalerii narodowej angażował się również w sprawy wojskowe, a w czasie insurekcji kościuszkowskiej pełnił funkcję adiutanta generała Mokronowskiego.
Choć losy Rzeczypospolitej potoczyły się tragicznie, Chreptowicz nie wycofał się z życia publicznego. Po rozbiorach działał na rzecz oświaty i sądownictwa, współpracując z Uniwersytetem Wileńskim i Komisją Edukacyjną. Jego aktywność była dowodem, że nawet w czasach politycznego zniewolenia można służyć narodowi poprzez pracę organiczną.
Kawaler maltański, filantrop i mecenas nauki
W 1803 roku Chreptowicz został przyjęty do Zakonu Maltańskiego jako kawaler Honoru i Dewocji. Jego religijność miała wymiar praktyczny – wspierał instytucje kościelne, działał charytatywnie i angażował się w pomoc potrzebującym. Zakon Maltański, znany z tradycji opieki nad chorymi i ubogimi, był dla niego naturalnym środowiskiem działania.
Jednocześnie pozostawał wierny ideałom oświecenia. Wspierał rozwój nauki, szkolnictwa i kultury, kontynuując dzieło ojca, jednego z najwybitniejszych polityków epoki stanisławowskiej. Jako wizytator szkół i członek komisji edukacyjnych dbał o poziom nauczania na ziemiach litewskich, a jego działalność filantropijna obejmowała zarówno Kresy, jak i ziemie centralne.
Johann Baptist Lampi (1751–1830): Marianna Zamoyska (1774–1846), pałac w Nieborowie (Polska). Fot.: wikipedia.org
Adam Chreptowicz ożenił się z Marianną Granowską h. Leliwa, jednak to bezdzietne małżeństwo rozpadło się, a Marianna wyszła za Aleksandra Augusta Zamoyskiego, a później za Kazimierza Lubomirskiego.
Pałac w Szczorsach
Nie sposób mówić o Adamie Chreptowiczu, nie wspominając o jego ojcu – Joachimie Litaworze Chreptowiczu, kanclerzu wielkim litewskim, reformatorze i jednym z najwybitniejszych bibliofilów epoki stanisławowskiej. To właśnie on przekształcił Szczorse w jeden z najważniejszych ośrodków kultury i nauki na Kresach. Historycy określają Bibliotekę Chreptowiczów jako „jedną z najcenniejszych prywatnych bibliotek dawnej Rzeczypospolitej” .
Pałac w Szczorsach słynął z ogromnej biblioteki, bogatego archiwum i kolekcji dzieł sztuki. Był miejscem spotkań uczonych, polityków i artystów, a także centrum zarządzania rozległymi dobrami rodowymi. Joachim Litawor, jako człowiek światły i pracowity, wprowadzał w swoich majątkach nowoczesne rozwiązania gospodarcze, inspirowane europejskimi wzorcami. Jego siedziba stała się znana w całym kraju nie tylko dzięki reformom, lecz także dzięki zgromadzonym skarbom kultury .
Wśród gości biblioteki znalazły się postacie najwyższej rangi. Najsłynniejszym z nich był Adam Mickiewicz, który odwiedzał Szczorse, korzystał z tamtejszych zbiorów i pisał w pałacowej oficynie poemat „Grażyna”. To właśnie w tej bibliotece zbierał również materiały do „Konrada Wallenroda” . Obecność Mickiewicza – jednego z największych poetów romantyzmu – świadczy o randze tego miejsca jako centrum intelektualnego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Adam Chreptowicz, wychowany w atmosferze nauki, kultury i odpowiedzialności społecznej, przejął po ojcu nie tylko majątek, lecz przede wszystkim sposób myślenia – łączący tradycję z otwartością na świat, a patriotyzm z troską o rozwój wspólnoty. Szczorse stały się dla niego symbolem dziedzictwa, które należy pielęgnować i rozwijać. Rozbudował odziedziczony po ojcu księgozbiór do 15 tysięcy tomów, który przeniósł z Warszawy do Szczors. Założył szkołę parafialną w Niehniewiczach, później szkołę wzajemnego nauczania w Szczorsach. Przeprowadził wiele reform w relacjach z poddanymi, założył kasę oszczędnościową dla chłopów. Pierwszy na Litwie wprowadził plodozmian i szlachetne rasy inwentarza.
Dziedzictwo, które przetrwało
Adam Chreptowicz zmarł w 1846 roku w Warszawie, ale pamięć o nim pozostała żywa wśród mieszkańców Nowogródczyzny i badaczy dziejów Kresów. Jego życie jest przykładem harmonijnego połączenia tradycji i nowoczesności, wiary i rozumu, patriotyzmu i otwartości na świat. W rocznicę jego urodzin warto przypomnieć tę postać jako symbol odpowiedzialności za wspólnotę i troski o dziedzictwo Rzeczypospolitej.
Na zdjęciu: Portret hrabiego Adama Chreptowicza (1768–1844), lata 50. XIX wieku, papier, akwarela, biel, lakier. 19 × 16,5 cm (w świetle); 28,6 × 25,7 cm. Riazańskie Państwowe Obwodowe Muzeum Sztuki im. I.P. Pożałostina.
Opr. Emilia Kuklewska/Znadniemna.pl
