5 marca przypada rocznica śmierci Stanisława Tołłoczki, jednego z najwybitniejszych polskich chemików przełomu XIX i XX wieku, profesora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie i badacza, który znacząco przyczynił się do rozwoju chemii fizycznej oraz edukacji chemicznej w Polsce.
Uczony urodził się 22 sierpnia 1868 roku w Czelejowie koło Brześcia nad Bugiem na historycznym Polesiu. Pochodził z rodziny o silnych tradycjach patriotycznych – jego ojciec Jan był uczestnikiem powstania styczniowego 1863 roku i po jego upadku został zesłany na Sybir.
Swoją drogę naukową Tołłoczko rozpoczął na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, gdzie w 1893 roku ukończył studia, uzyskując tytuł kandydata nauk przyrodniczych. Kontynuował kształcenie w Niemczech – w 1896 roku zdobył stopień doktora filozofii na Uniwersytecie w Getyndze, jednej z najważniejszych uczelni naukowych w Europie.
Kariera naukowa
Po powrocie do kraju Tołłoczko rozpoczął pracę jako asystent na Uniwersytecie Jagiellońskim. W 1901 roku habilitował się tam, uzyskując tytuł docenta chemii fizycznej.
Kilka lat później, w 1905 roku, został powołany na profesora Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie objął kierownictwo Katedry Chemii Nieorganicznej. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości uczelnia została przemianowana na Uniwersytet Jana Kazimierza. Tołłoczko pracował tam aż do śmierci, odgrywając ważną rolę w rozwoju wydziału matematyczno-przyrodniczego.
W latach 1914–1917 pełnił funkcję dziekana Wydziału Filozoficznego tej uczelni. Był także kierownikiem I Instytutu Chemicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza.
Badania naukowe i działalność organizacyjna
Członkowie Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika na przełomie XIX i XX wieku. Maksymilian Tytus Huber (ur. 4 I 1872 w Krościenku nad Dunajcem, zm. 9 XII 1950 w Krakowie) – naukowiec, inżynier mechanik; Stanisław Tołłoczko (ur. 22 VIII 1868 w Czelejowie koło Brześcia, zm. 5 III 1935 we Lwowie) – chemik, profesor (prezes PTP im. Kopernika 1913); Marian Smoluchowski (Marian Ritter von Smolan Smoluchowski, ur. 28 V 1872, zm. 5 IX 1917) – fizyk, pionier fizyki statystycznej, alpinista i taternik (prezes PTP im. Kopernika 1906–1907); Stanisław Sokołowski senior (ur. 19 X 1865 w Młoszowej koło Chrzanowa, zm. 31 VIII 1942 w Zakopanem) – pionier polskiego leśnictwa, rzecznik utworzenia Tatrzańskiego Parku Narodowego (prezes PTP im. Kopernika 1912, 1914–1917); Eugeniusz Mikołaj Romer (ur. 3 II 1871 we Lwowie, zm. 28 I 1954 w Krakowie) – geograf, kartograf i geopolityk, twórca nowoczesnej kartografii polskiej, współzałożyciel wyd. Książnica–Atlas brat Jana, ojciec Witolda i Edmunda (prezes PTP im. Kopernika 1910–1911); Stanisław Opolski (1876–1918) – profesor chemii (sekretarz PTP im. Kopernika 1912–1913); Henryk Karol Klemens Kadyi (ur. 23 V 1851 w Przemyślu, zm. 25 X 1912 we Lwowie) – profesor anatomii opisowej oraz patologii (prezes PTP im. Kopernika 1894–1895). Fot.: pauza.krakow.pl
Najważniejszym obszarem badań Stanisława Tołłoczki była kinetyka reakcji chemicznych, czyli nauka badająca szybkość przebiegu reakcji i czynniki na nią wpływające. Jego prace miały znaczenie dla rozwoju chemii fizycznej w Europie Środkowej.
Był aktywnym członkiem wielu towarzystw naukowych. Należał m.in. do Towarzystwa Naukowego we Lwowie oraz Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. W latach 1912–1913 pełnił funkcję prezesa Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, a w 1935 roku został wybrany prezesem Polskiego Towarzystwa Chemicznego.
W latach 1908–1914 był również redaktorem czasopisma naukowego „Kosmos”, jednego z najważniejszych polskich periodyków przyrodniczych tamtego czasu.
Autor podręczników chemii
Ogromny wkład Tołłoczki dotyczył także edukacji chemicznej. Wspólnie z Ludwikiem Brunerem napisał podręczniki chemii nieorganicznej i organicznej, które przez wiele lat były podstawowymi książkami dla studentów i uczniów. W pracach tych uczestniczył również późniejszy wybitny chemik Wiktor Kemula. Podręczniki te doczekały się licznych wznowień, także po II wojnie światowej.
Odznaczenia i ostatnie lata życia
Za swoją działalność naukową i organizacyjną Stanisław Tołłoczko został odznaczony Orderem Odrodzenia Polski.
Nekrolog w Gazecie Lwowskiej w 1935 r. , nr 53
Zmarł 5 marca 1935 roku we Lwowie. Jego pogrzeb odbył się dwa dni później – 7 marca – gromadząc liczne grono uczonych, studentów i przedstawicieli środowiska naukowego. Został pochowany w kaplicy w pobliżu majątku rodzinnego w Rakowicy (obecnie na terenie Białorusi).
Grób Stanisława Tołłoczki, polskiego naukowca, profesora chemii, odznaczonego Orderem Odrodzenia Polski. Położony w Rakowicy Małej (obwód brzeski, Białoruś). Fot.: wikipedia.org
Stanisław Tołłoczko pozostaje jedną z ważnych postaci w historii polskiej chemii. Jego działalność naukowa, dydaktyczna i organizacyjna przyczyniła się do rozwoju badań chemicznych oraz kształcenia kolejnych pokoleń chemików. Pamięć o uczonym z spod Brześcia jest wciąż żywa w historii nauki – a rocznica jego śmierci przypomina o wkładzie polskich badaczy w rozwój światowej chemii.
Opr. Waleria Brażuk/Znadniemna.pl/Fot.: Stanisław Tołłoczko – chemik, profesor Uniwersytetu Lwowskiego. Fotografia portretowa./Narodowe Archiwum Cyfrowe. Sygnatura: 1-N-596-2
