Józef Peszka – malarz, który ocalił Kresy na swoich akwarelach

W historii sztuki są artyści, których dorobek nie krzyczy, lecz mówi cicho — a jednak mówi rzeczy ważne. Do takich twórców należy Józef Peszka, malarz urodzony w Krakowie, ale duchowo związany z ziemiami dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego. To właśnie tutaj, na Kresach, spędził blisko dwadzieścia lat, tworząc obrazy, które dziś są jednymi z najstarszych wizualnych świadectw tamtego świata.

Choć jego nazwisko nie pojawia się w podręcznikach tak często jak Bacciarellego czy Smuglewicza, Peszka pozostawił po sobie coś, czego nie da się przecenić — ikonografię Kresów, uchwyconą z wrażliwością wędrowca i dokumentalną precyzją klasycysty.

Od Krakowa do Wilna – narodziny artysty

Józef Peszka przyszedł na świat 19 lutego 1767 roku w Krakowie. Wychowany w atmosferze klasycyzmu, kształcił się u Dominika Estreichera, a następnie w Warszawie u Franciszka Smuglewicza — jednego z najważniejszych malarzy epoki. To właśnie Smuglewicz nauczył go dyscypliny rysunku, zamiłowania do antyku i szacunku dla detalu.

Warszawski okres Peszki to czas portretów działaczy Sejmu Czteroletniego, kopii z królewskiej galerii i pierwszych poważnych zamówień. Jednak młody malarz szybko zrozumiał, że w stolicy nie przebije się przez konkurencję zagranicznych mistrzów. Wybrał więc drogę, którą podążali dawni czeladnicy — wędrówkę.

Kresowe miasta Peszki

W 1793 roku Peszka przybywa do Grodna. Od tego momentu zaczyna się jego wielka podróż przez ziemie dzisiejszej Białorusi i Litwy. Wędruje z miasta do miasta, zatrzymuje się na dworach, w klasztorach, u urzędników i duchownych. Maluje to, co widzi — i to, co znikało już wtedy na jego oczach.

To właśnie jemu zawdzięczamy jedne z najwcześniejszych przedstawień: panoramy Grodna, widoki Witebska i Mohylewa, pejzaże Szkłowa, akwarele zamków w Nowogródku, Lidzie i Lubczy.

Jego prace są niezwykle dokładne, a jednocześnie pełne miękkiego światła i subtelnej melancholii. Peszka nie idealizował Kresów — on je zapamiętywał.

Wilno – centrum życia i twórczości

Najważniejszym przystankiem na jego drodze stało się Wilno. Miasto, które wówczas przeżywało swój intelektualny rozkwit, przyciągnęło Peszkę jak magnes. Tu malował portrety profesorów, duchownych, szlachty i mieszczan. Tu powstały jego prace o charakterze alegorycznym i historycznym. Tu wreszcie starał się o stanowisko profesora malarstwa na Uniwersytecie Wileńskim.

Choć ostatecznie katedrę otrzymał Jan Rustem, Peszka pozostał w Wilnie ważną postacią artystycznego środowiska. Jego portrety z tego okresu — zwłaszcza te o romantycznym zabarwieniu — należą do najciekawszych w jego dorobku.

Nieśwież i Radziwiłłowie

W 1807 roku Peszka pracuje w Nieświeżu, gdzie tworzy portrety dla księcia Macieja Radziwiłła. To czas stabilizacji i twórczej dojrzałości. Artysta maluje zarówno portrety, jak i kompozycje historyczne, a jego styl staje się bardziej swobodny, pełniejszy, cieplejszy.

Właśnie w tym okresie powstają dzieła, które łączą klasycyzm z rodzącym się romantyzmem — charakterystyczna cecha późnej twórczości Peszki.

Napoleon i kresowe nadzieje

Rok 1812 przynosi wydarzenie, które Peszka uwiecznia z reporterską dokładnością — wkroczenie armii Napoleona do Wilna. W tym czasie powstają jego alegoryczne obrazy z Napoleonem, pełne symboliki i politycznych odniesień. Był to moment, gdy wielu mieszkańców Kresów wierzyło w odrodzenie Rzeczypospolitej.

Klęska Napoleona przekreśliła te nadzieje. Dla Peszki oznaczała także konieczność opuszczenia Kresów.

Powrót do Krakowa i ostatnie lata

W 1813 roku wraca do rodzinnego miasta. Obejmuje stanowisko profesora, a później dyrektora Akademii Sztuk Pięknych. Tworzy portrety krakowskiej elity, ilustracje historyczne i cykle rysunków poświęcone dziejom Polski.

Choć jego życie zamyka się w Krakowie, to właśnie Kresy pozostają najważniejszym rozdziałem jego twórczości.

Józef Peszka był jednym z pierwszych artystów, którzy potraktowali Kresy nie jako egzotyczny margines, lecz jako pełnoprawny temat sztuki. Jego akwarele i rysunki to nie tylko dzieła artystyczne — to dokumenty epoki, świadectwa miejsc, które w wielu przypadkach już nie istnieją.

Dzięki niemu możemy zobaczyć Grodno sprzed dwóch stuleci, Witebsk w czasach gubernialnych, zamki, które dziś są ruinami lub wspomnieniem. Peszka ocalił je dla nas — cichą, precyzyjną kreską wędrownego malarza.

Opr. Waleria Brazuk/Znadniemna.pl/fot.: wikipedia.org