Dzisiaj przypada rocznica urodzin Władysława Raczkiewicza — polityka, którego życie i myślenie wyrastały z wielonarodowego świata Kresów, gdzie polskość splatała się z białoruską, ukraińską i litewską codziennością. Jako pierwszy prezydent Polski na uchodźstwie pozostał wierny temu doświadczeniu, przekonany, że siła Rzeczypospolitej rodzi się z różnorodności i zrozumienia ludzi żyjących na jej wschodnich rubieżach.
Kresowe korzenie i młodość na pograniczach
Władysław Raczkiewicz urodził się 28 stycznia 1885 roku w Kutaisi (Gruzja), w rodzinie inteligenckiej, która niosła w sobie pamięć Kresów jak dziedzictwo i zobowiązanie. Ojciec, Józef, był zesłańcem i sędzią, człowiekiem prawniczej precyzji i głębokiej polskiej godności. Matka, Ludwika z Łukaszewiczów, pochodziła z kresowej inteligencji, z domu, w którym opowieści o Nowogródczyźnie i Wileńszczyźnie przekazywano jak rodzinne modlitwy.
W 1903 roku ukończył gimnazjum w Twerze. Studiował w Petersburgu, gdzie wstąpił do Organizacji Młodzieży Narodowej i Związku Młodzieży Polskiej „Zet”. W 1911 roku ukończył Wydział Prawa Uniwersytetu w Dorpacie, po czym pracował jako adwokat w Mińsku Litewskim — mieście będącym jednym z najważniejszych punktów polsko‑białoruskiego pogranicza.
I wojna światowa i służba państwowa
Podczas I wojny światowej został zmobilizowany do armii rosyjskiej i przydzielony do Sztabu Frontu Zachodniego. W 1917 roku objął funkcję prezesa Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego (Naczpolu), współdziałając z Radą Regencyjną i opowiadając się za tworzeniem polskich sił zbrojnych w Rosji.
W 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego. Służył w 10. Pułku Ułanów Dywizji Litewsko‑Białoruskiej, brał udział w obronie Mińska przed bolszewikami, a w 1920 roku dowodził ochotniczym oddziałem kresowym walczącym o Wilno. W latach 1919–1921 pełnił kluczowe funkcje administracyjne na ziemiach wschodnich: był zastępcą Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich, szefem Zarządzania Terenów Przyfrontowych i Etapowych oraz delegatem przy Rządzie Litwy Środkowej.
W 1921 roku po raz pierwszy został ministrem spraw wewnętrznych — urząd ten obejmował jeszcze dwukrotnie. Przez niemal dwie dekady pełnił funkcję wojewody: nowogródzkiego, wileńskiego, krakowskiego i pomorskiego. To właśnie Nowogródczyzna i Wileńszczyzna — ziemie wielonarodowe, w których polskość splatała się z białoruską, ukraińską, litewską i żydowską codziennością — ukształtowały jego sposób myślenia o państwie.
W latach 30. związał się z obozem sanacyjnym. Został senatorem z listy BBWR (Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem), marszałkiem Senatu oraz prezesem Światowego Związku Polaków z Zagranicy.
Prezydent w czasie wojny
5 września 1939 roku opuścił Polskę i udał się do Francji. Po internowaniu prezydenta Ignacego Mościckiego i rezygnacji Bolesława Wieniawy‑Długoszowskiego, Mościcki wskazał Raczkiewicza jako swojego następcę. 30 września 1939 roku Raczkiewicz został zaprzysiężony na prezydenta RP na uchodźstwie.
Prof. Andrzej Ajnenkiel oceniał to wydarzenie jednoznacznie:
„Objęcie przezeń urzędu prezydenta Rzeczypospolitej stanowiło widomy wyraz ciągłości naszych władz państwowych (…). Władze wracały na tory legalizmu konstytucyjnego.”
Tego samego dnia Raczkiewicz podpisał z premierem Władysławem Sikorskim tzw. umowę paryską, ograniczającą jego prerogatywy na rzecz rządu. Dzięki temu możliwa stała się współpraca sanacji z opozycją, a rząd RP odzyskał wiarygodność w oczach aliantów.
W kolejnych latach prezydent podejmował decyzje o fundamentalnym znaczeniu: amnestionował więźniów brzeskich, unieważnił akty prawne okupantów, powołał Wojskowy Trybunał Orzekający. W grudniu 1942 roku był sygnatariuszem listu do papieża Piusa XII, wzywającego do zainteresowania się losem Polaków i Żydów.
Po klęsce Francji w 1940 roku przeniósł się wraz z rządem do Wielkiej Brytanii. Sprzeciwiał się układowi Sikorski‑Majski, co doprowadziło do kryzysu gabinetowego. Po śmierci Sikorskiego w 1943 roku powołał na premiera Stanisława Mikołajczyka. W czasie Powstania Warszawskiego apelował do aliantów o pomoc dla walczącej stolicy i starał się łagodzić konflikty w polskich władzach.
Po konferencji jałtańskiej, gdy mocarstwa cofnęły uznanie rządowi RP na uchodźstwie, Raczkiewicz stracił wpływ na kształt powojennej Polski, pozostając jednak symbolem legalnej ciągłości państwa.
Śmierć, pamięć i kresowe dziedzictwo
Sarkofag Władysława Raczkiewicza w Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie, fot.: Wikipedia
6 czerwca 1947 roku Władysław Raczkiewicz zmarł na białaczkę w walijskim Ruthin. Spoczął na Cmentarzu Lotników Polskich w Newark. Dziś, w rocznicę jego urodzin, jego biografia — rozpięta między Kaukazem, Kresami i emigracją — przypomina, że polskość może być otwarta, dialogiczna i zakorzeniona w wielonarodowym doświadczeniu. W pamięci potomnych pozostaje jako prezydent, który w najtrudniejszym momencie XX wieku ocalił ciągłość państwa i wierzył, że Rzeczpospolita jest najsilniejsza wtedy, gdy potrafi objąć różnorodność, a nie ją tłumić.
Opr. Adolf Gorzkowski na podstawie Polski Słownik Biograficzny , Dzieje.pl, na zdjęciu: Prezydent RP na uchodźstwie w latach 1940-1947 Władysław Raczkiewicz, fot.: NAC/Wikipedia
